Henderickx, Wim
Biografie
Klaas Coulembier
Con spirito – een blik op het leven en werk van Wim Henderickx
Het plotse overlijden van componist Wim Henderickx zorgde in december 2022 voor een schokgolf in de Vlaamse en internationale muziekwereld. De werkkamer op zolder van de immer energieke muzikant – een plek waar iedereen welkom was om binnen te treden in zijn denk- en klankwereld – werd plots een stille getuige van een abrupt en onvoorzien einde. In deze tekst probeer ik enkele bijzondere facetten van de artistieke nalatenschap van Wim Henderickx te vatten, een opdracht die onmogelijk is zonder ook de mens achter de componist te belichten.
De vroege levensloop van Wim Henderickx werd al meermaals en uitvoerig beschreven.1 Het parcours dat hij aflegde van percussionist tot componist vertrekt in het Conservatorium van Antwerpen, en die omgeving zou eigenlijk tot het einde van zijn leven een centrale rol blijven spelen. Dat op de Internationale Kunstencampus DE SINGEL zowel deze muziekhogeschool als een concertorganisatie gevestigd zijn, heeft daar natuurlijk veel mee te maken. Het is in die concertzalen – tussen de Antwerpse ring en de Singel – dat veel van Wim Henderickx’ werken in première gingen; het is in de lokalen enkele gangen verder dat hij toekomstige generaties componisten wist te enthousiasmeren en op weg te zetten om hun eigen muzikale taal te ontwikkelen.
Dat laatste is eigenlijk even belangrijk wanneer we vandaag willen proberen om een breder en dieper inzicht te krijgen in de muziek van Wim Henderickx. Zijn artistieke output is immers niet los te zien van zijn persoonlijkheid, zijn denken en zijn omgang met mensen. De rode draad in zijn werk en zijn leven kunnen we benaderen vanuit het concept ‘spirit’. Hij was begeesterd door muziek, door ritme, door literatuur en filosofie, maar hij was ook gevoelig voor spiritualiteit en verinnerlijking. En hij was begeesterend voor iedereen die zijn pad kruiste. Boven alles was hij een componist die met heel zijn kunnen een eigentijds antwoord gaf op de tijdsgeest van het moment, bewust van de traditie maar met oog voor vernieuwing. Op muziektechnisch vlak vinden we in zijn partituren sporen van het serialisme, een grondige kennis van de ritmische vernieuwingen in de muziek van de 20ste eeuw, zin voor experiment en onbetreden paden, maar ook passages die verwant zijn met minimalistische muziek of spectralisme. Terwijl hij als componist met zijn twee voeten in die traditie van de hedendaagse muziek stond, omarmde hij ook muziek uit andere contexten.
Con spirito – met geestdrift
Zijn achtergrond als slagwerker zal er wellicht niet vreemd aan zijn, maar in veel composities staan de ritmische drive en energie centraal. Dat is logischerwijze het geval in composities met slagwerk, zoals het vroegste werk op zijn officiële werklijst: Barbarian Dance (1985). Uit dat jeugdwerk blijkt trouwens niet alleen de ritmische habitat van de componist-percussionist, maar ook zijn band met het grote repertoire (Allegro Barbaro van Bartók loert duidelijk om de hoek) én zijn openheid voor jazz en lichte muziek. Later zou hij dat ritmische aspect nog veel verder ontwikkelen, verrijkt door inzichten vanuit andere culturen. Exemplarisch is RAGA I (1994), waarin de op Indische patronen gebaseerde ritmiek niet alleen een stuwende functie heeft, maar ook als structurerende parameter kan optreden. RAGA I en later ook RAGA II en III vormen in verschillende versies een van de terugkerende elementen in het oeuvre van de componist.
Percussie komt helemaal centraal te staan in Confrontations (2003), een uitgebreide compositie waarin Henderickx een muzikale ontmoeting componeert tussen Afrikaanse en Westerse percussie, elk met hun eigen cultureel referentiekader, speeltechnieken en zelfs notatievormen. Enkele andere composities waarin de focus op percussie ligt zijn African Suite (eerste versie 1992), Groove! voor percussie en orkest (2010), Dance of the Gods (2019) en natuurlijk het postuum gecreëerde Timpani Concerto (2022-2025) (zie verder).
Ook in composities waar het slagwerk geen uitgesproken hoofdrol speelt, blijft diezelfde ritmische energie vaak terugkomen. Het is een wezenlijk deel van de muzikale taal van de componist, die bovendien over een enorm rijk arsenaal van ritmische grooves beschikte, nu eens opgebouwd vanuit de Westerse logica, dan weer vanuit technieken en procedés die hij in andere culturen ontdekte, en vaak vanuit een combinatie van beide. In Skriet (1993), geïnspireerd op het schilderij De Schreeuw van de Noorse expressionistische kunstenaar Edvard Munch, doet de ritmische intensiteit soms denken aan de muziek van Stravinsky. Het is een compositie die trouwens ook uitstekend werkt in de versie voor harmonieorkest, een originele toevoeging aan het repertoire.
In Skriet en in zijn andere werken combineert Wim Henderickx die ritmische fijngevoeligheid met een briljante zin voor orkestratie. Met name in grootschalige composities zoals orkestwerken of opera’s valt die geraffineerde beheersing van de instrumentatie op, maar ook in meer bescheiden werken voor kleinere bezetting slaagt hij erin de instrumenten nauw met elkaar te vervlechten. Dat hij daar meesterlijk in slaagt komt niet alleen door zijn perfecte kennis van de mogelijkheden van elk instrument, maar ook door zijn aandacht voor de subtiliteiten van de klank. Geïnspireerd door componisten als Olivier Messiaen of spectrale componisten, die op hun beurt gevoed werden door het impressionisme van Claude Debussy, weet Henderickx te schilderen met klank. Die gevoeligheid voor sonoriteit, voor het binnenste van de klank, hangt ook samen met een ander aspect van diezelfde begeestering: de spiritualiteit.
Spiritualiteit
Als we de ritmische geestdrift beschouwen als een veruitwendiging van de muzikale energie die Wim Henderickx belichaamde, kunnen we zijn omgang met klank zien als de verinnerlijking van die energie. De focus op klank brengt in dat geval ook een onvermijdelijke aandacht voor tijdsbesef met zich mee. In het stilzetten van de tijd ontstaat de ruimte om de klank ten volle te exploreren. Ook hiervoor kwam de inspiratie uit de ontmoeting met andere culturen. In de Oosterse meditatie vond Wim Henderickx handvaten om anders met muzikale vorm en tijdsbeleving om te gaan. En net zoals in meditatie een streven naar transcendentie vervat zit, kan dat ook bij de beleving van muziek het geval zijn. Opnieuw zijn enkele titels van werken exemplarisch, maar de zoektocht naar verstilling, stilstand en het overstijgen van het tastbare beperkt zich in zijn oeuvre niet tot die werken. Enkele evidente voorbeelden zijn de reeks In Deep Silence I, II en III (1998-2020), The Seven Chakras (2004), Void (Sunyata) (2007), Elusive Time (2012) en natuurlijk Empty Mind I (hoboconcerto uit 2014).
Net zoals de ritmische drive en energie niet beperkt blijft tot die composities waarin het slagwerk centraal staat, loopt ook de notie van spiritualiteit doorheen het hele oeuvre. Dat kan zowel in de vorm van verstilling en muzikale stasis zijn, als in de diepgaande benadering van literaire of andere inspiratiebronnen. Spiritualiteit is dus niet alleen een soort religieus op zoek zijn naar het hogere, maar ook een proberen doordringen tot de essentie van een verhaal of concept.
De geest van een cultuur
Het komt telkens terug in het werk van Wim Henderickx: de ontmoeting met andere culturen. Heette het in 2003 nog ‘Confrontations’, dan werd het meer en meer een vermenging van ideeën, vanuit het grootste respect voor de eigenheid van elke traditie of cultuur. Als componist of muzikant was Wim Henderickx niet geïnteresseerd in het imiteren van een bepaald soort muziek, of het toe-eigenen van bepaalde ideeën binnen zijn eigen muzikaal vocabularium. De grootste wens was om op zoek te gaan naar een diepere verbinding, naar de ware betekenis die achter bepaalde rituelen, structuren of ritmes schuilgaat. Dat hij voor het eerder vermelde Confrontations met de Belgische uitvoerders naar Burkina Faso trok om het werk vorm te geven samen met de Afrikaanse percussionisten zegt veel over de open en respectvolle manier waarop hij op zoek ging naar raakvlakken. Vanuit die diepere lezing van verschillende culturen, kon hij ook de brug maken en bijvoorbeeld de spirituele aard van het Westerse Gregoriaans laten resoneren met muziek uit de Sufi-traditie in het Midden-Oosten, zoals hij in 2016 deed in Revelations.
De fascinatie voor het Oosten in ruime zin zou een constante blijven in zijn werk. Dat zien we ook weerspiegeld in de werkenlijst, waar zeven composities die op het Oosten geïnspireerd zijn gegroepeerd worden als Tantric Cycle (2004-2010). Dat de componist zijn muzikale en buitenmuzikale inspiratiebronnen ook graag uitvoerig beschreef in de vele interviews leidde tot misschien wel de beroemdste omschrijving van zichzelf als “Een Oosterling verdwaald in het Westen”. Het is meteen ook de titel van een mooie Canvasdocumentaire uit 2009.
Het vatten van de tijdsgeest
Wim Henderickx was geen politiek geëngageerd componist, maar hij werkte natuurlijk wel binnen het volle bewustzijn van de hem omringende wereld. De vele verbindingen met andere genres en culturen kunnen we absoluut zien als de uiting van een mens- en wereldbeeld waarin ontmoeting en hechte verbinding centraal stonden. In sommige gevallen verwijst zijn muziek wel degelijk naar de actualiteit, ook al was dat soms toevallig. Het orkestwerk Visione di Paura kreeg een extra betekenis in 1990 door de uitbraak van de Golfoorlog. De verklanking van angst in het werk kreeg een concretere betekenis. In De Bekeerlinge, zijn opera uit 2021 en zijn laatste grote werk, komen thema’s als liefde en religie in tijden van godsdienstfanatisme samen. De context van het libretto van Stefan Hertmans is de eerste kruistocht in de 11de eeuw, maar de koppeling naar vandaag laat zich makkelijk leggen.
Het vatten van de tijdsgeest kan je ook zien vanuit Wim Henderickx’ benadering van de grote klassieke genres zoals de symfonie of het concerto. Deze vormen niet meteen de hoeksteen van zijn oeuvre, maar ze zijn toch vrij prominent aanwezig. Hoewel hij meer dan twintig orkestwerken componeerde, koos hij slechts twee keer voor de titel ‘symfonie’. In beide gevallen wordt die titel ook meteen voorzien van een ondertitel. Bij de Eerste Symfonie (2011) is dat ‘At the Edge of the World’ (geïnspireerd door het werk van beeldhouwer Sir Anish Kapoor), bij de tweede ‘Aquarius’ Dream’ (2016). In die eerste symfonie kiest Henderickx voor vijf bewegingen. Bij het componeren kwam telkens de vraag terug wat een symfonie in de 21ste eeuw zou kunnen betekenen. Als Mahler in zijn tijd probeerde om de hele wereld te vatten in een symfonie, dan zien we dat Wim Henderickx niet meteen even allesomvattend wil zijn, maar wel dat er elementen uit heel veel verschillende hoeken samen komen, van Griekse mythologie in de hoekdelen van de symfonie (Marsyas en Leviathan) over het concept melancholie tot een rechtstreekse verwijzing naar een kunstwerk van Kapoor, Svayambh. De wereld waarin een componist van de 21ste eeuw zich beweegt is natuurlijk ook een pak breder dan die van Mahler bij het krieken van de vorige eeuw. Ook in de tweede symfonie sluipt er toch iets van die laatromantische traditie binnen. De inspiratie hier zijn de hemellichamen en de menselijke relatie met het hogere, hetzij goddelijk of kosmisch. In deze symfonie verlaat de componist het klassieke patroon van opeenvolgende bewegingen en kiest hij voor een afwisseling tussen gezongen bewegingen en droombeelden met toegevoegde electronics, omarmd door een elektronische proloog en epiloog. In deze compositie maakt Wim Henderickx ook gebruik van de ruimtelijkheid van de zaal door muzikanten rond het publiek op te stellen. Spatialisering komt in verschillende werken terug, zowel vanuit de zin voor theatraliteit als vanuit de zoektocht naar nieuwe klankbelevingen.
Een ander klassiek genre dat een vrij prominente plaats inneemt in de werkenlijst van Wim Henderickx is het concerto. Het eerste werk met die titel is het eerder vermelde Hobo Concerto (Empty Mind I), waarin onderzocht wordt wat een concerto kan zijn in de 21ste eeuw. In hoeverre gaat het hier om een dialoog of zelfs conflict tussen solist en orkest, dan wel een wederzijdse beïnvloeding en synergie? Van dit concerto volgden trouwens ook versies voor blokfluit, sopraansax en dwarsfluit, met orkest of electronics. Andere instrumenten die als solist tegenover het orkest worden geplaatst zijn cello, klarinet, accordeon en pauken. Met dat laatste concerto komen we opnieuw bij de wortels van de componist als slagwerker, en ook bij een uniek gegeven na zijn onverwachte overlijden, de postume creaties.
De geest leeft verder - postume creaties
Het is een boutade dat componisten doorleven in hun muziek, maar in het geval van Wim Henderickx werd meteen na zijn onverwachte overlijden duidelijk dat zijn geest – zijn spirit – doorleeft. Niet alleen in zijn muziek, maar ook in alle mensen met wie hij, kortstondig of diepgaand, heeft samengewerkt. Aan het einde van deze tekst mag dan ook de entourage van Wim niet onvermeld blijven. Zijn echtgenote Bea Steylaerts ontpopte zich sinds 2004 tot rechterhand en voltijds assistent. Sinds zijn overlijden werkt ze ondertussen met dubbele energie en samen met Wims andere vaste medewerkers Diederik Glorieux en Hannes Vanlancker aan het verder veilig stellen en ontsluiten van zijn artistieke nalatenschap. Daarbij hoort ook het verder uitwerken en publiceren van de composities die onafgewerkt op de schrijftafel waren blijven liggen, zoals het Timpani Concerto. Diederik Glorieux werkte al vele jaren nauw samen met de componist en kende zowel zijn muzikale taal als zijn werkwijze van begin tot einde. Met die kennis en inzichten kon hij de partituur van dit werk en enkele andere composities afwerken in de geest van de componist.
Heel wat van de hierboven aangehaalde elementen kwamen doorheen de carrière van Wim Henderickx geleidelijk aan tot uiting en kristalliseerden zich tot het beeld dat we vandaag kunnen schetsen. In het online lecture-recital naar aanleiding van zijn residentie bij Concertgebouw Brugge raakt de componist zelf heel wat van deze thema’s aan. Zowel het filosofisch bewustzijn van de vergankelijkheid van het leven, de inspiratiebronnen uit andere culturen, als concrete muzikale eigenheden van zijn muziek passeren de revue. Samen met deze tekst is het een warme uitnodiging om zijn muziek te (her)ontdekken in al haar gelaagdheid en intensiteit: begeesterd en begeesterend, spiritueel en inspirerend.